३६ हजार किमी उंचीवरून भारतावर ठेवणार नजर; GSLV-F17 ने साधले यश, पाच वर्षांपूर्वीच्या अपयशानंतर महत्त्वाची कामगिरी
श्रीहरिकोटा : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) अंतराळ क्षेत्रात आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. भारताचा पहिला भू-समकालिक कक्षेतून पृथ्वीचे चित्रण करणारा EOS-05 (GISAT-1A) उपग्रह शुक्रवारी, ४ सप्टेंबर रोजी पहाटे २ वाजून ५५ मिनिटांनी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून GSLV-F17 या प्रक्षेपण वाहनाद्वारे यशस्वीपणे प्रक्षेपित करण्यात आला. सुमारे १९ मिनिटांच्या प्रवासानंतर उपग्रहाला नियोजित Sub-Geosynchronous Transfer Orbit (Sub-GTO) मध्ये यशस्वीपणे स्थापित करण्यात आले.
EOS-05 चे वजन सुमारे २,३६७ किलो असून, हा भारताचा भू-समकालिक कक्षेतून पृथ्वीचे निरीक्षण करणारा पहिला इमेजिंग उपग्रह आहे. हा उपग्रह अंतिम कक्षेत पोहोचल्यानंतर पृथ्वीपासून सुमारे ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरून मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राचे सातत्याने निरीक्षण करण्यास सक्षम होणार आहे. त्यामुळे भारताच्या पृथ्वी निरीक्षण क्षमतेत मोठी वाढ होणार आहे.
एकाच भागावर सातत्याने नजर
सामान्यतः कमी उंचीवरील पृथ्वी निरीक्षण करणारे उपग्रह पृथ्वीभोवती फिरताना एखाद्या प्रदेशाचे ठराविक अंतराने चित्रण करतात. मात्र EOS-05 भू-समकालिक कक्षेत कार्यरत झाल्यानंतर पृथ्वीच्या फिरण्याशी समकालिक राहून एका मोठ्या प्रदेशाचे सातत्याने निरीक्षण करू शकणार आहे. त्यामुळे हवामानातील बदल, नैसर्गिक आपत्ती, कृषी क्षेत्र, जलस्रोत तसेच भौगोलिक बदलांचा अधिक वेगाने अभ्यास करता येणार आहे.
सीमावर्ती भागांच्या निरीक्षणासाठीही महत्त्वाचा
EOS-05 मध्ये प्रगत इमेजिंग क्षमता असून, त्याचा उपयोग भारताच्या विस्तीर्ण भूभागासोबतच संवेदनशील सीमावर्ती भागांच्या निरीक्षणासाठीही होऊ शकतो. विशेषतः भारताच्या सीमावर्ती भागांवर सातत्याने लक्ष ठेवण्यासाठी अशा प्रकारची अंतराळाधारित निरीक्षण क्षमता राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरणार आहे. मात्र उपग्रहाचा प्रमुख उद्देश Earth Observation हा आहे.
पाच वर्षांनंतर त्याच मालिकेतील नवे यश
EOS-05 मोहिमेचा संबंध २०२१ मध्ये अपयशी ठरलेल्या GSLV-F10/EOS-03 (GISAT-1) मोहिमेशी आहे. त्या वेळी GSLV-F10/EOS-03 मिशन अपेक्षित कक्षेत पोहोचू शकले नव्हते. आता जवळपास पाच वर्षांनंतर त्याच प्रकारच्या महत्त्वाकांक्षी इमेजिंग उपग्रह मोहिमेत इस्रोने यश मिळवले आहे. इस्रोच्या अधिकृत माहितीनुसार GSLV-F17 हे GSLVचे १९वे उड्डाण आहे.
२०२६ मधील पहिल्या यशस्वी मोहिमेची नोंद
EOS-05 चे प्रक्षेपण २०२६ मधील इस्रोच्या अंतराळ कार्यक्रमासाठी विशेष महत्त्वाचे ठरले आहे. जानेवारी २०२६ मध्ये PSLV-C62/EOS-N1 मोहिमेला अडथळा आला होता. त्यानंतर EOS-05 चे यशस्वी प्रक्षेपण हे इस्रोसाठी महत्त्वाचे पुनरागमन मानले जात आहे.
‘नॉटी बॉय’ नावानेही चर्चेत
GSLV रॉकेटच्या पूर्वीच्या काही अपयशी मोहिमांमुळे GSLVला माध्यमांमध्ये अनौपचारिकपणे ‘नॉटी बॉय’ असे संबोधले जात होते. त्यामुळे EOS-05 सह GSLV-F17 चे यशस्वी प्रक्षेपण इस्रोच्या विश्वासार्हतेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे मानले जात आहे.
आपत्ती व्यवस्थापनापासून शेतीपर्यंत उपयोग
EOS-05 कडून मिळणाऱ्या उच्च दर्जाच्या पृथ्वी निरीक्षण माहितीचा उपयोग विविध क्षेत्रांमध्ये होण्याची अपेक्षा आहे. नैसर्गिक आपत्तींचे निरीक्षण, पूरस्थितीचा आढावा, चक्रीवादळे व हवामान प्रणालींचे निरीक्षण, शेती आणि वनक्षेत्रातील बदल, जलस्रोतांचे निरीक्षण तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत निर्णय घेण्यासाठी उपग्रहाच्या माहितीचा उपयोग होऊ शकतो.
इस्रोच्या आगामी मोहिमांकडे लक्ष
EOS-05 च्या यशामुळे इस्रोच्या आगामी मोहिमांना मोठी चालना मिळाली आहे. पृथ्वी निरीक्षण, संचार, नेव्हिगेशन आणि मानवी अंतराळ मोहिमांसह विविध क्षेत्रांत भारताचा अंतराळ कार्यक्रम पुढे नेण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. EOS-05 हे भारताच्या अत्याधुनिक पृथ्वी निरीक्षण क्षमतेच्या विस्तारातील महत्त्वाचे पाऊल ठरले आहे.
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी या मोहिमेचे यश भारतीय अंतराळ कार्यक्रमासाठी मोठी कामगिरी असल्याचे म्हटले आहे. उपग्रह सध्या नियोजित Sub-GTO मध्ये यशस्वीपणे स्थापित झाला असून, पुढील कक्षावर्धक प्रक्रियेनंतर तो आपल्या अंतिम भू-समकालिक कक्षेत पोहोचणार आहे.
