भारतीय लोकशाही ही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही मानली जाते. ही लोकशाही केवळ संविधानावर आधारित नसून, ती निवडणुकांच्या प्रक्रियेद्वारे जिवंत ठेवली जाते. लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणे नव्हे, तर ती एक जीवनपद्धती आणि शासनप्रणाली आहे. अब्राहम लिंकन यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, “लोकांनी, लोकांच्या हितासाठी चालवलेले लोकांचे राज्य म्हणजे लोकशाही.” या लोकशाहीचा एक भाग म्हणून महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघांच्या निवडणुका आता अंतिम टप्प्यात आल्या आहेत. औरंगाबाद विभाग, पुणे विभाग आणि नागपूर विभाग या तीन पदवीधर मतदारसंघांत, तसेच अमरावती विभाग आणि पुणे विभाग या दोन शिक्षक मतदारसंघांत शुक्रवारी, २३ ऑक्टोबर रोजी सकाळी ८ ते दुपारी ४ या कालावधीत मतदान प्रक्रिया पार पडली. या पाचही मतदारसंघांतील मतदारांनी आपला मतदानाचा हक्क बजावला आहे. आता मंगळवारी, २७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मतमोजणीची प्रक्रिया होणार आहे. पाच मतदारसंघांतून १८२ उमेदवार निवडणूक लढवत आहेत. पाचही मतदारसंघांतील निवडणूक यंत्रणा मतमोजणीसाठी सज्ज झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर ही निवडणूक नेमकी कशी असते आणि मतमोजणीची प्रक्रिया कशी राबवली जाते, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आणि तितकेच रंजक आहे.
मतपेट्या स्ट्राँगरूममधून बाहेर आणून त्या-त्या टेबलवर त्यांचे सील उघडले जाते आणि नियमानुसार मतपत्रिकांचे गठ्ठे बनवले जातात. मतमोजणी अधिकाऱ्यांकडून वैधतेसंबंधी शंकास्पद किंवा संदिग्ध मतपत्रिका अंतिम निर्णयासाठी सहायक निवडणूक निर्णय अधिकारी तथा जिल्हाधिकारी यांच्याकडे सादर केल्या जातात. त्यानुसार वैध मतपत्रिकांचे पसंतीक्रमानुसार आवश्यक गठ्ठे बनवले जातात.
प्रत्यक्ष आकड्यांसह मतमोजणी कशी होते, हे आपण एका सोप्या काल्पनिक उदाहरणाद्वारे समजावून घेऊया.
समजा, एका शिक्षक किंवा पदवीधर मतदारसंघात एकूण १०,००० वैध मते (Valid Votes) पडली आहेत आणि निवडणुकीच्या रिंगणात चार उमेदवार उभे आहेत (अ, ब, क आणि ड).
पायरी १ : विजयासाठीचा कोटा (Quota) ठरवणे
शिक्षक किंवा पदवीधर मतदारसंघाच्या निवडणुकीत जिंकण्यासाठी किती मते (कोटा) लागतात, हे काढण्यासाठी झालेल्या मतदानातील एकूण वैध मतांना दोनने भागून त्यात एक मिळवले जाते. या सूत्राचा वापर कोटा निश्चित करण्यासाठी केला जातो.
याचा अर्थ, वरील उदाहरणात ज्या उमेदवाराला विजयाची माळ गळ्यात घालायची असेल, त्याला किमान ५,००१ मते मिळवणे बंधनकारक ठरते. हा विजयाचा कोटा निश्चित केला जातो.
पायरी २ : पहिली फेरी – पहिल्या पसंतीची (First Preference) मते मोजणे
पहिल्या फेरीत फक्त ‘पसंतीक्रमांक १’ (First Preference) ची मते मोजली जातात. समजा, पहिल्या फेरीत सर्व उमेदवारांना मिळालेली मते अशी आहेत :
उमेदवार ‘अ’ : ४,००० मते
उमेदवार ‘ब’ : ३,००० मते
उमेदवार ‘क’ : २,००० मते
उमेदवार ‘ड’ : १,००० मते
एकूण वैध मते : १०,०००
निकालाचे विश्लेषण : विजयासाठी ५,००१ मते हवी आहेत; पण पहिल्या फेरीत सर्वाधिक ४,००० मते मिळवूनही उमेदवार ‘अ’ विजयाच्या कोट्यापर्यंत पोहोचलेला नाही. त्यामुळे पहिल्या फेरीत कोणीही विजयी ठरत नाही. आता दुसरी फेरी सुरू होते.
पायरी ३ : दुसरी फेरी – सर्वांत कमी मते असलेल्या उमेदवाराला बाद ठरवणे
दुसऱ्या फेरीत ज्या उमेदवाराला सर्वांत कमी पहिल्या पसंतीची मते मिळाली आहेत, त्याला शर्यतीतून बाहेर (Eliminate) केले जाते.
येथे उमेदवार ‘ड’ याला सर्वांत कमी म्हणजेच १,००० मते मिळाली आहेत. त्यामुळे उमेदवार ‘ड’ ला बाद केले जाते.
जर एकापेक्षा जास्त उमेदवारांना समान आणि सर्वांत कमी मते मिळाली असतील, तर नियमानुसार मागील फेरीतील मतांची तुलना करून उमेदवाराला बाद करण्याचा निर्णय घेतला जातो.
आता उमेदवार ‘ड’ ला मिळालेल्या त्या १,००० मतपत्रिका तपासून पाहिल्या जातात आणि त्या मतदारांनी दुसरी पसंती (Second Preference) कोणाला दिली आहे, हे निश्चित केले जाते.
समजा, उमेदवार ‘ड’ च्या त्या १,००० मतपत्रिकांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे झाले :
त्यातील ६०० मतदारांनी त्यांच्या पसंतीक्रमात दुसरा क्रमांक उमेदवार ‘अ’ ला दिला होता.
त्यातील ३०० मतदारांनी दुसरा क्रमांक उमेदवार ‘ब’ ला दिला होता.
उर्वरित १०० मतपत्रिकांवर दुसरा पसंतीक्रम नव्हता किंवा तो अवैध ठरला.
आता ही मते संबंधित उमेदवारांच्या खात्यात जोडली जातात :
उमेदवार ‘अ’ : ४,००० + ६०० (नवीन मते) = ४,६०० मते
उमेदवार ‘ब’ : ३,००० + ३०० (नवीन मते) = ३,३०० मते
उमेदवार ‘क’ : २,००० मते (जैसे थे)
स्थिती : अजूनही कोणालाही ५,००१ मतांचा कोटा मिळालेला नाही. उमेदवार ‘अ’ कडे ४,६०० मते आहेत. त्यामुळे मतमोजणी तिसऱ्या फेरीत जाते.
पायरी ४ : तिसरी फेरी – अतिशय महत्त्वाची फेरी
तिसऱ्या फेरीत उरलेल्या उमेदवारांपैकी ज्या उमेदवाराला सर्वांत कमी मते आहेत, त्याला बाद केले जाते.
आता उमेदवार ‘क’ कडे सर्वांत कमी म्हणजेच २,००० मते आहेत. त्यामुळे उमेदवार ‘क’ ला शर्यतीतून बाहेर केले जाते.
आता उमेदवार ‘क’ च्या त्या २,००० मतपत्रिका तपासल्या जातात आणि त्यांवर पुढील पसंतीक्रम (उदा. दुसरा किंवा तिसरा) कोणाला दिला आहे, हे पाहिले जाते.
समजा, उमेदवार ‘क’ च्या त्या २,००० मतांपैकी :
१,२०० मतपत्रिकांवर पुढील पसंती उमेदवार ‘अ’ ला दिलेली आढळली.
५०० मतपत्रिकांवर पुढील पसंती उमेदवार ‘ब’ ला दिलेली आढळली.
३०० मतपत्रिकांवर पुढील कोणतीही वैध पसंती नसल्याने ती मते हस्तांतरित झाली नाहीत.
आता ही मते उमेदवार ‘अ’ आणि ‘ब’ यांच्या खात्यात जमा होतात :
उमेदवार ‘अ’ : ४,६०० + १,२०० = ५,८०० मते
उमेदवार ‘ब’ : ३,३०० + ५०० = ३,८०० मते
अंतिम निकाल : आवश्यक असलेला ५,००१ मतांचा कोटा उमेदवार ‘अ’ ने पार केला आहे! परिणामी, उमेदवार ‘अ’ ला विजयी घोषित केले जाते.
या आकडेवारीवरून काय स्पष्ट होते?
पहिल्या फेरीत उमेदवार ‘अ’ कडे केवळ ४,००० मते होती आणि उमेदवार ‘ब’ कडे ३,००० मते होती. तरीही पसंतीक्रमानुसार मतांचे हस्तांतरण झाल्यामुळे उमेदवार ‘अ’ चा विजय सुकर झाला. शिक्षक किंवा पदवीधर मतदारसंघाच्या निवडणुकीत म्हणूनच प्रत्येक पसंतीक्रमाचा (१, २, ३…) आणि मताचा कागद अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
एखादा उमेदवार पहिल्या पसंतीच्या मतांद्वारे विजयाचा कोटा पूर्ण करू शकला नाही, तर नियमानुसार पुढील पसंतीक्रमांची मते मोजली जातात. पुढील पसंतीक्रमानुसार मतांचे हस्तांतरण करूनही कोणत्याही उमेदवाराला विजयाचा कोटा पूर्ण करता आला नाही, तर लागू असलेल्या मतमोजणीच्या नियमांनुसार पुढील कार्यवाही केली जाते. ही मतमोजणीची प्रक्रिया अधिक वेळ घेणारी असून, सर्वांची उत्कंठा शिगेला पोहोचवणारी असते. परिस्थितीनुसार मतमोजणी प्रक्रियेला बराच वेळ लागू शकतो, यात शंकाच नाही.
